Deel één staat in het jubileumnummer van de Spijkerkwartierkrant.
Kerken zijn gezichtsbepalende gebouwen in hun omgeving, maar nog maar weinig mensen komen er binnen. Sinds begin jaren zeventig is het aantal actieve katholieke kerken in Arnhem van twaalf naar twee gegaan. Ook voor de meeste andere gezindten is deze tendens vergelijkbaar. Toch zijn er in onze wijk acht verschillende kerken en een islamitisch centrum. Wij nemen je graag mee die gebouwen in: wat is hun plek in de wijk, waar staan ze voor en wie komen daar? In deze nieuwe reeks gaan wij met hun voorgangers praten over diverse thema’s, ook persoonlijke. We bijten het spits af met de lutherse kerk. De huidige vestiging in de Spoorhoek is verkocht en wordt per april
2017 verlaten: in het Lutherjaar, precies 500 jaar nadat Luther in opstand kwam tegen de rooms-katholieke kerk. Een goede reden om als eerste met de lutherse dominee Klaas Touwen in gesprek te gaan. Hij zit vijfentwintig jaar in het vak, is getrouwd en heeft vier studerende kinderen.
LUTHER KLOPT OP DE DEUR
Kun je ons over de geschiedenis van jullie kerk vertellen? ‘De lutherse traditie komt uit Duitsland en Scandinavië. In de steden had je vroeger veel lutheranen. In de achttiende eeuw was twintig procent van Amsterdam luthers. Sociaal was het de bovenlaag en hun personeel, de middenklasse ontbrak. Diversiteit is altijd eigen geweest aan de lutherse traditie in Nederland, een rijkdom!’ Waarom begon Luther zijn eigen beweging? ‘Luther is een exponent van een roep om hervormingen, de reformatie. Die duurde al eeuwenlang en kreeg in 1517 zijn beslag. De kerk leefde te veel in weelde. Is armoede voor een kerk beter? ‘Het evangelie hoort in de marge van de samenleving. Christus zelf had nooit een stuiver op zak. Zodra een religie geld en macht krijgt corrumpeert zij.’ Welke ontwikkeling heeft de lutherse kerk doorgemaakt? ‘Wij zijn nooit onderdeel van een zuil geweest. Sinds 2004 maken wij landelijk deel uit van de protestantse kerk. Ik betreur dat. Ik vind het calvinisme goed en braaf, maar het is niet onze meest vanzelfsprekende partner. We hadden beter met een evangelische broedergemeente, de anglicanen of de oud-katholieken kunnen samengaan (inmiddels is bekend dat de Arnhemse lutherse kerk samengaat met de oud-katholieke parochie in de wijk Molenbeke, red.). Er zijn veel redenen waarom ik nu zo in de rooms-katholieke kerk zou instappen. De scheidslijnen van vroeger spelen niet meer. Wel nieuwe, zoals de pauselijke onfeilbaarheid en gelijkberechtiging van mannen en vrouwen en hetero’s en homo’s. In de basis zijn de lutherse en de katholieke traditie gelijk. Maar onze mentaliteit is wel calvinistischer geworden.’ In welk opzicht? ‘In de liturgie en gebruiken.
Bijvoorbeeld: een lutherse priester heet hier een dominee. Wat voor beelden hebben wij nou in de kerk staan? Wij doen net alsof de lutherse kerk ook door de beeldenstorm is gegaan.’
AANGESTIPT IN DE GEVANGENIS
Ik begrijp dat jullie ook open staan voor ex-gedetineerden? ‘Ja, wij zijn een kerk met stip (een netwerk van kerken dat ex-gevangenen verwelkomt, red.). Eén op de drie gedetineerden gaat in de bajes op zondag naar de kerk. Uiteraard ook om even uit de cel te zijn; de stilte van je cel is zo’n lege stilte dat je de tv en radio tegelijk aan doet. Tijdens een bajesdienst kan het gebeuren dat er een bijzondere gevulde stilte ontstaat. Buiten de gevangenis is dat gevoel moeilijk vast te houden. Wij steunen hen, al is het maar met een luisterend en niet oordelend oor. In alle discretie, in de praktijk weten alleen ik en mijn collega wie het zijn.’ Hoe matchen zij met de andere kerkgangers? ‘Kerkmensen zijn vaak van die keurige mensen. Er zijn gemeenteleden die er voor open staan. Ze merken het omdat ze het zien. Degenen die er niet voor open staan hebben er geen last van omdat ze het niet zien’ (lacht).
DE KORAN IN DE KERK
Heb je contact met het islamitisch centrum in het Spijkerkwartier? ‘Dat niet, wel met individuele moslims. Pas hadden we hier een moslim die lang verslaafd is geweest. Hij heeft de preek gedaan. Het ging over het effect van stigma’s. Mensen schreven hem af omdat ze hem zagen als junk, Turk en moslim. Op den duur ging hij zelf geloven dat hij niet deugde. Hij is nu vijf jaar clean en hij stelt zich als ervaringsdeskundige ten dienste aan verslaafden. Om de labels in de buitenwereld tegen te gaan had hij aan de binnenkant van zijn jas etiketjes met: ik ben een collega en ik ben een goede gast. Het was een prachtige theaterachtige presentatie. Om hem in ons midden te eren heb ik een zegen uit de Koran voorgelezen.’ Hebben jullie contact met recente vluchtelingen? ‘Ja, via het Kruispunt (de
stadshuiskamer van Arnhemse straatbewoners, red.). Er zijn gemeenteleden die betrokken zijn als vrijwilliger bij de vluchtelingopvang. Als gemeente hebben wij een goede verstandhouding met de Syrische katholieken. Wij steunen hen door bijvoorbeeld kleding te brengen of taalhulp te geven.’
EEN VROUWELIJKE BISSCHOP
Wat is de omgangsvorm tussen jou en kerkgangers? ‘Ik hecht er aan dat mensen die ik ken mij bij mijn voornaam noemen. Dus nabijheid en toegankelijkheid. Veel mensen spreken mij voor de dienst even aan over allerlei persoonlijke zaken. Als een Nederlander het over mij heeft zegt hij, dat is mijn dominee. Een Surinamer zegt, dat is onze dominee. Want ik ben dan de dominee voor de hele familie. Ik ken een Surinaamse familie in vijf generaties. De oermoeder heb ik begraven, de jongste telgen heb ik gedoopt en anderen getrouwd. Dat vind ik fantastisch.’ Kun je jullie leden karakteriseren? ‘Wij hebben ruim driehonderd leden. Hoofdzakelijk hogere middenklasse, academici van gemiddeld boven de vijftig. Hoewel er relatief veel jongeren lid zijn. Over het algemeen zijn vrouwen religieuzer dan mannen, bij ons is dat 50/50.’ Zaten mannen en vrouwen ooit apart in jullie kerk? ‘Misschien in vorige eeuwen. Nu heeft de lutherse kerk een vrouwelijke bisschop in Nederland. Een meerderheid van de predikantschappen wordt in Nederland op dit moment door vrouwen vervuld. Je hebt een goed verdienende partner nodig, anders red je het niet’ (lacht).
TE BIECHT BIJ GANDHI
Zijn jullie bij de protestanten een uitzondering qua biechtgebruik? ‘Ja. In veel gesprekken komt iets aan de orde van zelfreflectie: heb ik dat nou goed of niet goed gedaan? Dat neigt al naar een biecht. Daar hoort bij dat je bidt om vergeving en dat je probeert te herstellen wat mogelijk is en anders op een andere manier bijdraagt aan de betrouwbaarheid van de samenleving.’ Kun je dat bijdragen toelichten? ‘Als je een ander iets hebt aangedaan wat onherstelbaar is dan kan het zijn dat je, binnen de thematiek van wat je gedaan hebt, voor een ander van betekenis wil zijn. Een mooi voorbeeld daarvan is Gandhi. Tijdens de strijd tussen hindoes en moslims kwam een hindoe bij hem die een moslim had gedood. Dat was ook een biechtgesprek. Gandhi zei: ‘door de strijd zijn er veel ouderloze moslimkinderen, neem er een op in jouw gezin en voed hem op tot moslim’.’ Waar biecht men over? ‘Dat hangt af van het milieu waar in je verkeert. Ik heb justitiewerk gedaan, dan is het van alles. Zo van: ‘pater, ik weet niet wat ik moet doen. In Enschede zit iemand voor een daad die ik gedaan heb’. Dan zeg ik, je bent een klootzak, want je weet heel goed wat je moet doen. Bij kerkbiechten heeft het
meer te maken met micro-ethiek. Veel met seksualiteit waar mensen soms onterecht allerlei schuldgevoelens bij hebben.’
VITESSE NAAR DE MIS
Wat is speciaal aan de kerstviering bij jullie? ‘Muzikaal hebben wij in de kerstnacht een mooie dienst. Vroeger was de lutherse kerstnachtmis zo vermaard dat die bij de voetbalwedstrijd van Vitesse werd aangekondigd en dat de stadsbussen er op reden. Dat waren de gloriedagen. Er is een Bachkoor die een substantieel stuk van de dienst zingt en muziek speelt. In de kerstochtendmis hebben we altijd een groot theaterstuk.’ En met Pasen? ‘Pasen is het hoogtefeest van het christelijk geloof. Vooral de viering van de Passie op Goede Vrijdag is bijzonder, dan wordt het lijdensverhaal gelezen en gezongen.’ Voor de islamieten is het Suikerfeest het belangrijkste. Zie je daar overeenkomsten met christelijke gebruiken? ‘Bij de islam is de Ramadan een grote periode van inkeer en onthouding gevolgd door een groot feest. In het christendom kennen we dat in de periode voor Kerstmis en voor Pasen. Dat zijn van oudsher perioden van soberheid of vasten. Vasten doet zich in het algemeen weer meer voor dan vroeger, met name bij jongeren. Kijk naar het Glazen Huis van 3FM. Uiteraard prima, maar vasten op zichzelf is al een goed intrinsiek doel. Je keert terug naar puurheid en eenvoud.’
LIEFDE TUSSEN EEN ATHËIST EN GOD
Wat voor functie heeft geloof in jouw ogen? ‘Het is heel goed dat mensen zich hebben geëmancipeerd van levenloze vormen en indoctrinerende religie. Alleen nu staan mensen soms met lege handen bij ingrijpende ervaringen. Religie betekent van oudsher verbinding, dat woord past bij deze tijd. Ik geloof dan ook dat religie iets kan betekenen in onze samenleving. Tegelijkertijd past ons bescheidenheid nu de centrale positie van de kerk is weggevallen. Daar ben ik niet rouwig om: ik hoop dat de kerk in de marge tot bloei komt.’ Wat zie je als boodschap van het geloof? ‘Dat God liefde is, maar niet in de vrijblijvende zin. Dat woord is in de popmuziek en de commercie plat gemaakt. Alsof liefde alleen een gevoel is. Liefde is een keuze en een toewijding. Ben jij religieus?’ Nee. Ik ben wel christelijk opgevoed en heb mij een tijd atheïst genoemd, maar iets niet zijn vind ik te negatief. Liefde voor mensen drijft mij. ‘In die man met een baard op een wolk hebben veel christenen nooit geloofd. Pas vroeg iemand mij: geloof je dat God bestaat? Daar kan ik maar het beste nee op zeggen. God heeft wel wat beters te doen dan te bestaan in hoe wij hem neerzetten in ons wereldbeeld. Theïsme is een bepaalde manier van over God denken en daar wil ik mij buiten houden. Ik noem mij in die zin ook 'a-theïst'.’
THUIS IN DE POËZIE
Je vertelde dat je op je zesde in een kostgezin ging wonen om zo naar school te kunnen gaan. Hoe was dat? ‘Heel moeilijk, maar mijn moeder heeft mij daar geweldig op voorbereid. Mijn ouders probeerden eens in de veertien dagen met het schip in Rotterdam te zijn, dan was ik thuis aan boord. Als dat lang niet lukte haalde mijn moeder mij op met de trein, soms ook vanuit Duitsland. Een ommelandse reis. Ik was veertien toen mijn ouders het schip verkochten en aan wal gingen.’ Wat doe je graag in je vrije tijd? ‘Ik volleybal en ik houd erg van jazz en poëzie. Als het werk het toelaat probeer ik
naar festivals te gaan. Ik organiseer samen met anderen het poëziefestival in Oosterbeek: Het Park Vertelt. Samen met vrienden schrijf ik elk jaar een boek, erg leuk.’ Hoe denk je dat vrienden jou karakteriseren? ‘Bij een feestje werd ik laatst in drie mooie woorden omschreven: enthousiasmerend, gedegen onderbouwend en verbindend.’ Wat zouden ze als valkuil noemen? ‘Ik ben veelzijdig, maar om iets goed te organiseren heb ik er graag iemand naast.’ Tot slot, heb je een levensmotto? ‘Alles wat er werkelijk toe doet, meldt zich van zelf.’
Wil je meer zien en lezen (o.a. de kerk en de wijk, ontkerkelijking, wie komen er en de verschillende werelden van Klaas), zie de Spijkerkwartierkrant jubileumuitgave. Lees in één van de volgende edities over predikant Marieke Fernhout (Parkstraatgemeente): ‘Vroeger was de kerk de enige plek waar je zingeving kon vinden. Tegenwoordig hoef je Facebook maar op te gaan en je vindt het al.'
Tekst Foeke Galema en Anita van Rootselaar. Foto’s Renco Hatenboer, behalve de rechterfoto: Carlos Mastenbroek.
Spoorwegstraat 8-10. Open (dienst): zondag 10.30 en kerstnacht 21.30. www.luthersegemeentearnhem.nl